Warmië: Gravelbiken in het spoor van Copernicus

Tekst: Stefan Maas Beeld: Stefan Maas/Sander Cox

Warmië is een streek in Polen die je prachtig per gravelbike kunt verkennen. En de kans is groot dat je daarbij in het spoor van de befaamde geleerde Copernicus terechtkomt, die op diverse plaatsen in Warmië heeft gewoond en gewerkt.

Een warm briesje streelt onze wangen als we de top van de Copernicustoren van het kathedraalcomplex van Frombork bereiken. De groene, bosrijke omgeving ligt aan onze voeten, even verderop is het lichtblauw te zien van de Vistula-lagune, een soort binnenzee, en veraf aan de overkant, nauwelijks waarneembaar, ja, daar ligt een smalle landtong die bij Rusland hoort. We zijn aan de rand van Warmië, een relatief dunbevolkte en agrarische streek in Noordoost-Polen. Een streek ook die nog niet ontdekt is door het massatoerisme en door 98% van de Europese gravelbikers.

Ik bedenk me dat de Pools-Duitse geleerde Nicolaus Copernicus (1473–1543) ongetwijfeld ook heeft genoten van dit uitzicht. Hij werkte hier immers jarenlang als kanunnik en is in de kathedraal van Frombork begraven. Wellicht bestudeerde hij er met het blote oog ook de hemellichamen in een tijd dat de aarde ‘s nachts nog aardedonker was. En verzamelde hij daar steeds meer aanwijzingen voor zijn theorie dat de zon niet om de aarde draaide, maar andersom.

De stelling dat de aarde het middelpunt was van het heelal, een van de hoekstenen van het middeleeuwse wereldbeeld, kon daarmee in de prullenbak. Copernicus zette met zijn heliocentrische theorie – waarschijnlijk onbewust – een proces in gang dat we nu kennen als de wetenschappelijke revolutie. Hij was ook een voorzichtig man; zijn boek De Revolutionibus orbium coelestium (Over de omwentelingen van de hemellichamen) verscheen in 1543, kort voor zijn dood. Wie zou hem nog iets kunnen maken? De rooms-katholieke kerk plaatste zijn levenswerk in 1616, 73 jaar na de publicatie, op de Index van verboden boeken. Het boek mocht vervolgens alleen in een gecorrigeerde versie worden gelezen. Pas in 1835 verdween het definitief van de Index.

Nederlandse touch

We verlaten per gravelbike de kathedraalheuvel, rijden langs de lagune over een eenzaam fietspad richting Braniewo en daarna verder naar het zuiden. De avond ervoor hadden we al in de omgeving rondgetoerd over paadjes door bossen, terwijl de zon door de bladeren schitterde. We proefden toen al wat van de rustieke Warmische sfeer. Nauwelijks bebouwing of verkeer, slechts een enkele fietser passeerde ons. Uiteindelijk zagen we op een lange pier van de jachthaven van Tolkmicko de oranje-gele zon in de Vistula-lagune zakken, een romantisch plaatje waar we niet genoeg van konden krijgen.

Het overwegend vlakke tot glooiende landschap van Warmië ziet en voelt soms wat Nederlands aan. Akkers, weilanden, bossen, bomenrijen en smalle asfaltwegen. En deels is die Nederlandse look & feel geen toeval. Vanaf de 16e eeuw trokken mennonieten uit Nederland en Friesland naar het toenmalige Polen en Pruisen. Vooral in de laaggelegen Vistuladelta rond Elbląg, de Żuławy, speelden zij een belangrijke rol bij het bouwen van dijken, het ontwateren van moerassen en het aanleggen van sloten en kanalen. Zo ontstond een landschap dat op sommige plaatsen heel Nederlands aandoet. Ze woonden onder meer in grote boerderijen met een opvallende houten galerij aan de voorzijde.

Het landschap mag dan Nederlands aandoen, er is wel een verschil. Minder mensen per vierkante meter dan in het overvolle Nederland, kleinere dorpen en steden, meer ruimte voor bossen en natuur. En dus ook – zo merken we – minder supermarkten onderweg dan in Nederland. Op zoek naar een super passeren we zonder resultaat een behoorlijk aantal 10- en 20-seconden-dorpjes, waar je dus in 10 of 20 seconden doorheen fietst en waar ook heel begrijpelijk helemaal geen winkels zijn gevestigd. Tijdig online de supermarkten opsporen is dan ook het devies om knorrende magen het zwijgen op te leggen.

Warmië by gravelbike

Regelmatig fietsen we over delen van het traject van de Green Velo, een 2.000 kilometer lange fietsroute die door Oost-Polen slingert over een mix van rustige asfaltwegen, voormalige spoorwegtracés en onverharde paadjes. De route is ideaal voor ‘slow-travellers’ die dit landelijke gebied in een traag tempo willen ontdekken en daarbij off-the-beaten-track dorpen en steden aandoen waarvan ze waarschijnlijk nog nooit hadden gehoord.

Maar met onze gravelbikes zijn we natuurlijk geen echte slow-bikers. We trappen regelmatig flink door, verlaten soms de officiële route en slaan bospaden en onverharde plattelandsweggetjes in. Af en toe komen we daarbij in mul zand terecht, waarin we diepe sporen trekken. Het is deze zomer uitzonderlijk droog in Polen en dat maakt zanderige paadjes nog zanderiger dan ze al zijn.

Tussendoor koelen we af in een meertje of met grote glazen ijskoffie en chłodnik, een traditionele Poolse koude soep. Voor een paar dagen hebben we de hectiek van het moderne leven ingewisseld voor het simpele fietsleven. We hoeven hier alleen maar te trappen en zorgen dat we voor het diner binnen zijn. De rustige wegen, de ruimte en de zomerse, landelijke sfeer maken Warmië tot een ontspannen fietsparadijsje.

Kasteel van de bisschoppen

Lidzbark Warmiński dient zich aan, een middelgrote stad met als absolute highlight ‘het kasteel van de Warmische bisschoppen’. De Green Velo loopt er niet geheel toevallig direct langs. Het hele complex ziet er perfect onderhouden uit, alsof het niet in de 14e eeuw is gebouwd, maar enkele jaren geleden. Copernicus woonde en werkte een aantal jaren in het kasteel bij zijn oom, de bisschop. Zijn heliocentrische ideeën kregen hier duidelijk gestalte. Ook wij wonen een tijdje in het kasteel, welgeteld één nacht, en verblijven daarbij in een van de vleugels die als hotel is ingericht. En, niet te missen, er is ook een museum in gevestigd, dat je meeneemt door de geschiedenis van Warmië, van de middeleeuwse bisschoppen tot beroemde bewoners als Copernicus en de dichter Ignacy Krasicki.

Stad van meren en bossen

Een nieuwe zonovergoten fietsdag volgt, met veel onverharde landbouwpaadjes en halfverharde fietspaden over voormalige spoorlijnen. Eindpunt is Olsztyn, de hoofdstad van het voivodeschap (provincie) Warmië-Mazurië. Olsztyn presenteert zich als de stad van meren en bossen. Dat is geen overdreven omschrijving, merken we al snel. De plaats omvat maar liefst elf meren en een stadsbos van 1300 hectare. Als we de stad doorkruisen, lijkt het ook alsof we steeds de stad uitfietsen en in een natuurgebied terechtkomen, waarna we de bebouwing weer infietsen. Via een stelsel van fietspaden kun je dan ook prachtige toertjes maken door de stad en de omgeving.

We knijpen in het historische stadscentrum van Olsztyn in de remmen, vlak bij het plaatselijke kasteel. Een bronzen Copernicus kijkt daar schuin omhoog, omringd door toeristen die naast hem op de marmeren bank zitten, of soms zelfs vrijpostig op schoot. Hij woonde enkele jaren in het kasteel en bracht daar een astronomische tabel aan die nog steeds is te bezichtigen. Met zijn lange haren en markant uiterlijk lijkt hij wel een Warmische rockster die, omringd door vrouwelijke bewonderaars, nog eeuwenlang naar de hemel zal turen.

---

Tip 1: Fietsen langs en varen over het Elbląg-kanaal
Ten zuiden van de stad Elbląg ligt het historische Elblągkanaal, een 19e-eeuws waterbouwkundig wonder. Op vijf scheepshellingen worden boten op wagens uit het water getrokken en over rails naar een hoger of lager gelegen kanaaldeel gebracht. De aandrijving komt van waterraderen – alleen bij de helling Całuny is er sprake van een waterturbine. Wij fietsten vanuit Elbląg naar een van de opstappunten voor een vaartocht over het kanaal, dat tegenwoordig vooral een toeristische functie heeft.
Zegluga.com.pl

Tip 2: Elbląg, de nieuwe oude stad
Het centrum van Elblągis interessant vanwege de manier waarop het na de Tweede Wereldoorlog weer tot leven is gebracht. De historische binnenstad werd vrijwel volledig verwoest, maar vanaf de jaren tachtig begon een bijzondere vorm van wederopbouw, de zogenoemde retrowersja. Daarbij werden de middeleeuwse stratenstructuur en de schaal van de oude stad teruggebracht, terwijl de nieuwe gevels niet als exacte kopieën van verdwenen panden zijn uitgevoerd. Het resultaat is een sfeervolle ‘nieuwe oude stad’, met kleurrijke gevels, terrassen en gezellige straten rond de Stary Rynek.
Turystyka.elblag.eu

Info fietsen in Warmië

Green Velo: deze langeafstandsroute loopt deels door Warmië. Je kunt het traject gebruiken als een soort leidraad voor een fietstocht, afgewisseld met eigen routes over onverharde paadjes. De Green Velo is geen gravelbikeroute, maar voert deels wel over onverharde paden en voormalige spoorwegtracés.
Greenvelo.pl

Op Komoot is inmiddels een behoorlijk aanbod aan specifiek als gravel aangemerkte routes in het hele voivodeschap Warmië-Mazurië te vinden.
Komoot.com

Warmië is inmiddels ook ontdekt door gravelbikers. Rond Olsztyn wordt jaarlijks de Varmia GRVL georganiseerd, met routes over de meest karakteristieke gravelwegen, boswegen en glooiende plattelandswegen van de streek.
Kopernik.warmia.mazury.pl

Enkele highlights die wij aandeden:
Frombork & Copernicusmuseum
Kasteel Lidzbark Warmiński
Olsztyn

Voor informatie over Warmië-Mazurië:
Mazury.travel

Voor toeristische informatie over Polen:
Polen.travel